Maria Niemojowska image

Maria Niemojowska

ur. 19 lipca 1870
zm. 27 maja 1945
 
„Świat ustawicznie się zmienia, a wraz z nim zmieniają się ludzie – ich upodob...”
Zespół Szkolno - Przedszkolny nr 2 w Lubstowie
Aleksander Lossow - Niemojowski, administrator majątku Lubstów od 1934 r.

Antoni Kasiński, kasjer dóbr Lubstowskich, założyciel Straży Ogniowej w 1912 r.

Biblioteka w pałacu w Lubstowie

Budynek Ochronki św. Zofii

Dzwonnica kościelna w Lubstowie

Fontanna w salonie kwiatowym w pałacu w Lubstowie

Grobowiec rodzinny Słubickich z 1888 r.

Hall z kominkiem w pałacu w Lubstowie

Joanna Opalińska z wnuczką Beatą, w tle pałac w Lubstowie

Koło Młodzieży w Lubstowie

Koło Młodzieży w Lubstowie prowadzone przez panią Kasińską w 1924 r.

Kościół św. Jadwigii w Lubstowie

Kółko teatralne w Lubstowie prowadzone przez hr. Zofię Tyszkiewicz

Maria Niemojowska, zdjęcie z młodości

Pałac w Lubstowie

Pałac w odbiciu lustrzanym w tafli jeziora, tylna fasada

Prywatna szkoła  na Młynku założona przez Marią Niemojowską w 1915 r.

Salon lustrzany w pałacu w Lubstowie

Sklepy w dawnej zabudowie folwarku, ul. Jeziorna, Lubstów

Stanisława Gardyńska, garderobiana p. Niemojowskiej

Szkoła Podstawowa w Lubstowie w latach 1936 -1982

Tablica pamiątkowa w kościele poświęcona Marii Niemojowskiej, ufundowanej przez córkę Jana hrabiego Szembeka panią Borcz

Widok z pałacu na jezioro Lubstowskie

Zabudowa folwarku w Lubstowie - czworaki

Zabudowa folwarku w Lubstowie - czworaki

Zabudowa folwarku w Lubstowie - dom rybaka

Zabudowa folwarku w Lubstowie - dom rządcy

Zabudowa folwarku w Lubstowie - gorzelnia

Zabudowa folwarku w Lubstowie - kuchnia letnia

Zabudowa folwarku w Lubstowie -paszarnia

Zabudowa folwarku w Lubstowie -  spichlerz

Zabudowa folwarku w Lubstowie - warsztaty

Zdjęcie ślubne Jana hrabiego Szembeka - Niemojowskiego z Wnadą Bülow, 27 grudnia 1938 r.

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 stycznia 1926 r. w sprawie wykupu przymusowego nieruchomości ziemskich
Zdjęć: 33
Dokumentów: 1

Pochodzenie

Maria Magdalena Wincentyna Niemojowska urodziła się 19 lipca 1870 r. w Marchwaczu koło Kalisza. Jej ojcem był Kazimierz Niemojowski herbu Wieruszowa (1820-1871), który poślubił Wandę z domu Tokarską herbu Lewart (1830-1903). Maria Niemojowska pochodziła z rodu o wielowiekowej tradycji. Teodor Żychliński w „Złotej księdze szlachty polskiej” (1881r.) opisał genealogię rodu Niemojowskich. Protoplastą rodu był Bieniasz czyli Benedykt, pan na Wieruszowie, Niemojowie, Kowalu, Osieku i innych dobrach. Maria reprezentowała XIV pokolenie rodu Niemojowskich. Miała jednego brata – Wacława Józefa Niemojowskiego, który odziedziczył rodzinny Marchwacz (ur.26 sierpnia 1865 we Wrocławiu, zm. 14 grudnia 1939 w Marchwaczu koło Kalisza). Był on wykształconym człowiekiem. Po ukończeniu krakowskiego gimnazjum studiował agronomię, architekturę i historię sztuki w Berlinie i Paryżu. Po studiach powrócił do siedziby rodowej w Marchwaczu, przyczyniając się do jej rozwoju. Podczas I wojny światowej był zaangażowany w życie społeczne i polityczne. W roku 1917 wybrany został na Marszałka Tymczasowej Rady Stanu. Funkcję tą pełnił od 15 stycznia 1917 r. do 6 sierpnia 1917 r., a w 1926 r. został prezesem ZG Organizacji Monarchistycznej. Wraz z żoną Zofią z Szembeków adoptowali syna Aleksandra Lossowa. Maria i Wacław Niemojowscy byli wnukami Bonawentury Niemojowskiego h. Wieruszowa (1787-1835), ziemianina kaliskiego, prawnika, posła na sejm Królestwa Polskiego. Odegrał on znaczącą rolę w powstaniu listopadowym wchodząc w skład Rządu Narodowego. W czasie powstania listopadowego powołany był na ministra spraw wewnętrznych. Od 15 sierpnia 1831 r. był wiceprezesem, a od 8 do 23 września 1831 r. prezesem Rządu Narodowego. Po upadku powstania wyemigrował do Francji, gdzie kierował Komitetem Tymczasowej Emigracji Polskiej.

Maria Niemojowska h. Wieruszowa - drzewo genealogiczne

Bonawentura Niemojowski h. Wieruszowa - drzewo genealogiczne

Herb Wieruszowa

Edukacja (lub "młodość")

Maria Niemojowska była dobrze wykształconą kobietą. Znała cztery języki obce: francuski, angielski, włoski i łacinę. Bardzo lubiła czytać.

Etapy działalności

W 1908 roku Maria Niemojowska odziedziczyła majątek Lubstów i jako ostatnia właścicielka zarządzała nim do 1939 r. Pani Maria otrzymała majątek po swojej chrzestnej Zofii Słubickiej, która była siostrą jej matki. Składał się on z folwarków: Błonawy, Lubstów, Zofia, Police i innych dóbr ziemskich. Posiadłość Marii Niemojowskiej znajdowała się na „Liście największych właścicieli ziemskich w Polsce w 1922r”. Należało do niej 7 590 hektarów ziemi. Historia tak wielkiego majątku jest długa. Pierwszymi właścicielami Lubstowa byli Koszutccy herbu Leszczyc, którzy sprowadzili się tutaj z okolic Wrzącej Wielkiej w pierwszej połowie XV wieku. Zmienili oni nazwisko rodowe na Lubstowskich zostawiając herb Leszczyców. Ród Lubstowskich rozpoczął się od Mikołaja z Koszut. Panowanie rodu Lubstowskich zakończyło się na Tomaszu Lubstowskim, który zmarł w 1775r. Kolejnymi dziedzicami majątku Lubstów byli Głęboccy, którzy przekazali go rodzinie Tokarskich (krewni po kądzieli, czyli ze strony matki). Dzięki małżeństwu Zofii z Tokarskich z Albinem Słubickim Lubstów przeszedł w ręce rodu Słubickich w 1859 roku. Byli to przedostatni właściciele majątku. To właśnie Zofia i Albin Słubiccy byli założycielami rezydencji – pałacu i parku krajobrazowego. Pałac ten powstał nad brzegiem jeziora Lubstowskiego w II połowie XIX wieku w stylu neoklasycystycznym. Na parterze znajdował się przestronny hall z kominkiem, jadalnia z przyległym do niej kredensem oraz cztery salony. Przy jednym z nich był pokoik zwany buduarem (pełnił funkcję bawialni i gabinetu do pracy). W pałacu umieszczony był kwiatowy salon, tzw. ogród zimowy z fontanną. Rosły tu różnorodne kwiaty krajowe i egzotyczne. W południowo – wschodniej części znajdowała się biblioteka z oszklonymi regałami. Na pierwszym piętrze mieściły się pokoje gościnne i sypialnie.

Etap pierwszy

Maria Niemojowska, rezydentka pałacu, czesała włosy w kok, nosiła kapelusze oraz długie, przeważnie czarne, bufoniaste suknie. Mieszkańcy wsi zapamiętali ją jako elegancką i wytworną osobę. Lubiła czytać i dużo czasu spędzała w swojej bibliotece. Pasją Marii Niemojowskiej były konie. Kierowała hodowlą koni szlachetnych w folwarku. Bardzo ważną rolę w pałacu pełniła służba. Byli to: pokojówka, lokaje (m. in. panowie Tomaszewski i Woszczyński), kamerdynerzy, krawcowa, kucharze, mechanik. Z właścicielką bardzo związana była jej garderobiana, pani Maria Gardyńska (żona kucharza), która dbała o jej ubiory i toaletę. Z relacji Anny Ławniczak: „ Mama, Józefa Walczak, była pokojówką w pałacu i pomagała pani Gardyńskiej, która też tam mieszkała. Czesała Marię Niemojowską w warkocz, bo miała długie ciemne włosy i upinała je w koka. Ubierała ją w gorsety i pomagała zakładać suknie”. Wytworne posiłki przygotowywał pan Alfred Gardyński, który był w pałacu kucharzem. Maria Niemojowska posiadała karetę z czterokonnym zaprzęgiem, którą powoził pan Wesołowski. Z czasem w rezydencji pojawił się samochód, a funkcję szofera pełnił pan Bronisław Falborski. Oranżerią, winiarnią, ogrodem i parkiem zajmował się pan Stanisław Strugalski, który był z wykształcenia botanikiem.

DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA WŁAŚCICIELKI MAJĄTKU LUBSTÓW

Gospodarka w majątku była ważną działalnością. Stanowiła ona część składową gospodarki krajowej. Majątek składał się z folwarków: Błonawy, Lubstów, Zofia, Police i wsi: Lubstów, Błonawy, Police oraz kolonii: Leśnictwo, Ignacewo, Półwiosek Lubstowski, Dąbrowa, Wierzelin, Pogorzelin, Smolniki Polskie, Smolniki Niemieckie. Na mocy Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 stycznia 1926 r. 100 ha majątku Lubstów należącego do Niemojowskiej Marii podległo wykupowi przymusowemu. Do najważniejszych działań gospodarczych w majątku należało: hodowla zwierząt (konie, krowy, trzoda chlewna, owce, drób) i uprawa roślin (pszenica, jęczmień, owies, rzepak, łubin, mieszanki zbożowe, ziemniaki, lucerna, koniczyna) oraz przemiał zboża, przechowywanie zbóż w spichlerzu. Ponadto rozwinął się przemysł gorzelniany i browarny. W opracowaniu Mikołaja Wiśniewskiego czytamy: „Gorzelnia z ziemniaków produkowała tzw. okowitą (98% alkoholu), którą dostarczano drewnianymi beczkami do destylarnii w Koninie. Za ten alkohol dwór otrzymywał „aż” 33 grosze za jeden litr. Zaś w sprzedaży detalicznej kosztował on dziewięć złotych polskich. Zatem różnica ta szła bezpośrednio do budżetu Państwa jako podatek monopolowy. Gorzelnictwo przynosiło dworze jeszcze jeden profit, a mianowicie do tej produkcji zużywano wielkie ilości ziemniaków i jęczmienia własnej produkcji. Przy tym należy wspomnieć, że w okresie międzywojennym były wielkie trudności ze zbytem tych produktów”. Przychód majątku stanowił również dział leśny oraz wydobycie torfu.

Folwark w Lubstowie składał się z magazynu paszowego, obór, kurników, stajni, spichlerza, kuchni letniej, warsztatu, domu rybaka, domu rządcy, czworaków, gorzelni, browaru, cegielni. Wiele z tych budynków do dziś się zachowało. Obok gorzelni pracował młyn parowy, który był zaliczany do największych w Polsce.

Etap drugi

FUNDACJE

Szkoła w Lubstowie

W roku 1906 powstało „Lubstowskie Koło Polskiej Macierzy”. Jego przewodniczącą została Zofia Słubicka. Zaplanowała ona budowę szkoły własnym kosztem . W środku wsi Lubstów wydzieliła 2 morgi pola. Choć plac już wymierzono, budowę szkoły odłożono. W 1907 r. Zofia Słubicka zmarła. Jej spadkobierczyni Maria Niemojowska założyła w 1915 r. prywatną szkołę na Młynku. Mieściła się ona w budynku folwarcznym, w dawnej karczmie. Szkoła została przejęta w roku 1918 przez Polskie Władze Szkolne i Samorządowe i zmieniona na powszechną. Była to 1-no klasówka o 4 oddziałach. W latach 1924 -1927 nauczycielem był Antoni Gajda, który w późniejszych latach napisał wspaniałe dzieło „Monografia Sompolna z dodatkiem o Lubstowie” (1936 r.). W Kronice Szkoły w Lubstowie z 1945 r. czytamy: „Godnym podkreślenia jest fakt, że już w latach dwudziestych szóstych wśród miejscowej ludności powstaje myśl budowy szkoły. W tym celu wyłania się Komitet Budowy Szkoły z ówczesnym wójtem, Gulczyńskim Jakubem na czele”. Antoni Gajda w swym opracowaniu napisał: „Została zawarta umowa z Zarządem Majątku Lubstów co do kupna placu pod budowę szkoły, czyniono też starania o zezwolenie sprzedaży łąki „sołeckiej” na Błonawach, względnie torfu, znajdującego się tamże, aby uzyskać pieniądze na budowę szkoły”. W Kronice Szkoły dalej czytamy: „ W roku 1929 Komitet Budowy Szkoły zaczął poważnie myśleć o gromadzeniu pieniędzy na budowę szkoły. W tym celu wyłania z siebie Komitet Sprzedaży Łąki Torfowej i uzyskuje prawo sprzedaży łąki sołeckiej na ten cel. Rocznie z tego tytułu do kasy Komitetu wpływa około 1000 - 1800 zł. … Z dniem 1 września 1932 r. obejmuje kierownictwo szkoły Skrzypecki Władysław. Izby szkolne rozmieszczone są prawie po całej wsi: jedna sala szkolna mieści się u Dylewicza, druga u Janowskiej Marianny, a trzecia i czwarta w domu Błaszczyka Józefa… W roku 1933 Komitet Budowy Szkoły ostatecznie z Dozorem Szkoły i Inspektorem Szkolnym ustala punkt szkolny: za Lubstowem w stronę Polic. W końcu administracja majątku Lubstów zabiera ziemię szkolną, a wydziela z folwarku Police 1,58 ha pod szkołę w ustalonym już punkcie szkolnym. Maria Niemojowska ofiarowała 1000 zł na budowę szkoły… Specjalną dbałość podczas budowy szkoły wykazali: Drzewiecki Józef, Zieliński Julian, Golon Władysław, Słowiński Wojciech, wójt gminy Sompolno, Nawrocki Adam i sekretarz Nowowiejski Stefan. Był to tzw. ścisły Komitet Budowy Szkoły, w skład którego z urzędu wchodził kierownik szkoły Skrzypecki Władysław…” Budowę szkoły rozpoczęto w 1934 r. a dwa lata później wykończono trzy klasy, w których odbywały się już lekcje. „Te pięknie rozwijające się akcje współpracy domu ze szkołą przerwał bezlitośnie wybuch wojny w 1939 r…”

Ochronka św. Zofii

Zofia Słubicka założyła w 1905 r. ochronkę dla dzieci, którą utrzymywała. Maria Niemojowska kontynuowała dzieło swojej cioci i również przekazywała pieniądze na ten cel. Dzieci w ochronce uczyły się różnych robótek ręcznych. Wychowankowie nosili fartuszki „bajtki”. Dziewczynki miały również we włosy wplecione czerwone wstążki. Tak ubrane dzieci chodziły codziennie na mszę. W czasie rozbiorów ochronka pełniła funkcję szkoły.

Straż Ogniowa w Lubstowie

Pan Antoni Kasiński, który był kasjerem dóbr Lubstowskich, założył w 1912 r. Straż Ogniową w Lubstowie. Został jednocześnie jej pierwszym naczelnikiem. Wybudowano drewnianą strażnicę, a drewno na jej budowę przekazała dziedziczka majątku.

Ufundowanie dzwonu kościelnego

Dzwonnica przy kościele pw. św. Jadwigi ma cztery dzwony. Jeden z nich o wadze 250 kg z napisem „Maria-Zofia” ufundowała Maria Niemojowska w 1927 r. Podczas II wojny światowej dzwon został skradziony przez Niemców. Po wojnie dzięki staraniom ówczesnego księdza Mikołaja Brodeckiego dzwon powrócił do Lubstowa.

Koło Młodzieży w Lubstowie

W roku 1924 w Lubstowie zostało założone Koło Młodzieży. Prezesem stowarzyszenia został w 1925 r. nauczyciel miejscowej szkoły Antoni Gajda. W tym roku zakupiony został również sztandar.

GOŚCIE PAŁACU W LUBSTOWIE

Maria Niemojowska w latach 1923-1939 gościła w pałacu w Lubstowie serdeczną przyjaciółkę z Ukrainy hrabinę Zofię Tyszkiewicz. Była ona również jej krewną. Pani Zofia była bardzo wykształconą osobą, ukończyła Uniwersytet w Oxfordzie, znała 7 języków obcych, w Krakowie na Uniwersytecie Jagiellońskim studiowała muzykę. Gdy przebywała w Lubstowie uczyła śpiewu, muzyki, tańca. Napisała wiersz pt. „Kujawiak o Lubstowie”.

„Kujawiak o Lubstowie”

A od rana do wieczora

w lustrzanej tafli jeziora

mieni się piękność Lubstowa

zawsze inna, co dzień nowa.

Czy to rano, kiedy zorze

odbijają się w jeziorze,

czy kiedy słońce wieczorem

zachodzi nad borem.

Czy to wiosną, czy jesienią,

gdy dębina się czerwieni,

czy to zimą, czy to latem,

Lubstów najpiękniejszy w świecie.

hr. Zofia Tyszkiewisz

Częstymi gośćmi w pałacu byli kuzyni i kuzynki: Niemojowscy, Szembekowie, brat cioteczny Zygmunt Chełmski oraz przyjaciółka Kazimiera Iłłakowiczówna. Do Lubstowa przylatywał samolotem prosto z Marchwacza brat Wacław Niemojowski. W Lubstowie organizowane był polowania na zające i sarny, odbywały się one przeważnie przed świętami Bożego Narodzenia. W polowaniach tych uczestniczył m. in. marszałek Edward Rydz – Śmigły. O kolejnym ważnym gościu Marii Niemojowskiej można przeczytać w opracowaniu Mikołaja Wiśniewskiego: „Do niej to w gościnę i na polowanie przyjeżdżał Pan Prezydent R. P. Ignacy Mościcki. Osobiście widziałem go raz, jak jechał samochodem do pałacu…”. Posiadłość w Lubstowie odwiedziła w 1937 r. Maria Ginter, ziemianka, która podróżując konno odwiedzała majątki napotkane na drodze. Jej pamiętnik, pt. „Galopem na przełaj” zawiera opis tej wizyty: „Na południe zajechaliśmy do Lubstowa, jednej z najpiękniejszych w Polsce rezydencji, położonej w lesie nad jeziorem… Czekając w ogromnej sali balowej podziwialiśmy cenne gobeliny, stare obrazy, rzeźby i stylowe meble… Do wytwornego obiadu usługiwało nam z szykanami czterech lokai… Odjeżdżaliśmy pod wrażeniem, że opuszczamy minioną epokę.” Gościem pałacu był również Aleksander Lossow – Niemojowski, który od 1934 r. był administratorem majątku. Rezydentkami pałacu były pani Piotuch oraz panna Luiza, nauczycielka języka francuskiego.

Kolejne etapy...

Spadkobiercy majątku Lubstów

Maria Niemojowska była osobą niezamężną i nie posiadała swoich dzieci. Jej spadkobiercami mieli pozostać Jan hrabia Szembek-Niemojowski i Aleksander Lossow-Niemojowski. Wacław Niemojowski nie miał swoich potomków. Wraz z żoną Zofią adoptowali syna jej siostry – Aleksandra, dając mu również swoje nazwisko. Miał on dziedziczyć majątek w Marchwaczu i Lubstowie. Służył w kawalerii i zginął w Warszawie w 1944 r. Maria Niemojowska usynowiła w roku 1936 r. swego chrześniaka, poznańskiego oficera Jana hrabiego Szembeka. Ożenił się on z Wandą Bülow 27 grudnia 1938 r. i mieli czworo dzieci.

Aleksander Lossow - Niemojowski

Aleksander Lossow - Niemojowski

II wojna światowa

13 września 1939 r. Niemcy wkroczyli do Lubstowa i zajęli pałac. Następnie 13 grudnia 1939 wywieźli oni mieszkańców pałacu. Marię Niemojowską zabrano do Warszawy. Przeszła obóz segregacyjny w Pruszkowie. Została ewakuowana z Warszawy w listopadzie 1944 r. do powiatu miechowskiego i była pod pieczą Polskiego Komitetu Opiekuńczego. Mieszkała na plebani u ks. J. Porady w Kalinie Wielkiej, gmina Racławice, powiat Miechów. Zmarła 27 maja 1945 r. i jest pochowana na tamtejszym cmentarzu.

Podczas II wojny światowej w pałacu mieściła się kwatera Hitlerjugend. Po wojnie pałac przeszedł na własność Skarbu Państwa Polskiego. Był tu Państwowy Dom Dziecka, potem Dom Spokojnej Starości, a w latach 70 i 80 ośrodek wypoczynkowy Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Szkoła podstawowa została przeniesona do pałacu w dniu 13 września 1982 roku, ponieważ w miejscu starej szkoły powstała kopalnia węgla brunatnego. W latach 90–tych pałac sprzedano.

Znaczenie postaci

W okresie międzywojennym Maria Niemojowska była właścicielką jednego z największych majątków Polski. Płacąc podatki od swojej działalności gospodarczej przyczyniła się do rozwoju naszego kraju. Miała zasługi dla kultury, oświaty i fundacji, na rzecz których przekazywała majątek i swoje datki. Goszcząc znamienitych gości rozsławiła Lubstów w całej Polsce. Przyczyniła się do rozwoju Lubstowa i okolicznych miejscowości. Była chlebodawczynią dla wielu mieszkańców. Po II wojnie światowej w Polsce majątki ziemskie zostały rozparcelowane. Było to jednoznaczne z końcem ziemiaństwa polskiego. Majątek Lubstów podzielił los innych własności ziemskich. Wizerunek pałacu i majątku przetrwał jedynie we wspomnieniach mieszkańców Lubstowa i okolic. Niestety świadków tej epoki jest coraz mniej.

Lubstów

FILM UCZNIÓW

Maria Niemojowska - ostatnia dziedziczka majątku Lubstów

WYWIADY UCZNIÓW

Wywiad z Burmistrzem Miasta i Gminy Sompolno panem Andrzejem Kossowskim

Rozmowa wnuczka z dziadkiem

Wywiad z panem Piotrem Gołdynem - historykiem, pedagogiem, regionalistą, twórcą biogramów

Źródła:

Gajda Antoni „Monografia Sompolna z dodatkiem o Lubstowie”, Koło 1936

Żychliński Teodor, Złota księga szlachty polskiej, R. III, Poznań 1881

Trzeszczyńska Agnieszka, Dzieje majątku Lubstów w latach 1918-1945, Akademia Bydgoska im. Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2001

Biadasiewicz Arleta Maria, Zabytki Lubstowa, 2004

Kuźnik-Prętnicka Elżbieta, Kronika Lubstowa, 1994-1995

Kronika Szkoły w Lubstowie, rok założenia 1945

Jaśkowski Eweryst, Lubstów – zarys dziejów (cz.I), Towarzystwo Samorządowe nr 39, Sompolno 2006

Jaśkowski Eweryst, Lubstów – zarys dziejów (cz.II i III), Towarzystwo Samorządowe nr 43 , Sompolno 2006

Wiśniewski Mikołaj, „Album historyczno – fotograficzny oraz krótkie biografie rodzin: Trzybińskich, Słowińskich, Molendów, Wiśniewskich”, Szczecin 2004

Autorzy

Biogram przygotował zespół uczniowski.
Zespół Szkolno - Przedszkolny nr 2 w Lubstowie
Gmina Sompolno, powiat koniński

Kalendarium:

  • 1870 ― Narodziny bohatera
  • 1908 ― Dziedziczenie majątku...
  • 1912 ― Założenie Straży Ogni...
  • 1915 ― Założenie prywatnej s...
  • 1918 ― Przejęcie szkoły prze...
  • 1924 ― Założenie Koła Młodzi...
  • 1927 ― Ufundowanie dzwonu ko...
  • 1936 ― Usynowienie Jana hrab...
  • 1939 ― Wywiezienie Mari Niem...
  • 1944 ― Ewakuacja Marii Niemo...
  • 1945 ― Śmierć bohatera

Cytaty:

  • „Świat ustawicznie się ...”

Zobacz też:

  • > II wojna światowa...
  • > I wojna światowa ...
  • > Właścicielka pała...