Maria Magdalena Gąszczak image

Maria Magdalena Gąszczak

ur. 18 grudnia 1914
zm. 07 sierpnia 1943
 
„Tak! Żałuję, że tak mało mogłam dla sprawy polskiej pracować. Czy myślicie, ż...”
Publiczna Szkoła Podstawowa im. ks. dra Bolesława Domańskiego w Zakrzewie
Berlin 1943r.

Maria Gąszczak

Maria Gąszczak

Maria z przyjaciółmi

Maria z przyjaciółmi

Sztandar

Zdjęć: 6

Wspomnienie o Marii Gąszczak

Pochodzenie

Urodziła się w Dortmundzie 18 grudnia 1914 r. córka Juliana i Marzanny, polskich emigrantów, którzy osiedlili się w Westfalii.

Dzieciństwo

Nie udało się ustalić informacji dotyczących dzieciństwa.

Edukacja

Uczęszczała do szkół niemieckich ale rodzice dbali o jej wychowanie w polskim duchu narodowym. W 1929 roku Związek Polskich Towarzystw Szkolnych wystarał się o stypendium i wysłał ją do Seminarium Nauczycielskiego w Lesznie, gdzie uczyła się do 1934 roku. Po otrzymaniu dyplomu nauczycielki szkół powszechnych odbyła roczną praktykę na terenie Polski w okolicy Inowrocławia. W 1935 roku po zdaniu egzaminu praktycznego w Poznaniu została zatrudniona w Polskiej Szkole w Głomsku koło Złotowa.

Praca zawodowa

Początki pracy

1.01.1936 roku Maria Gąszczak objęła posadę nauczycielki na Ziemi Złotowskiej w Głomsku. Oprócz obowiązkowych zajęć szkolnych prowadziła zajęcia sportowe, uczyła polskiego tańca, robótek ręcznych, haftów ludowych, recytacji poezji. Jako harcerka organizowała i prowadziła szkolną drużynę harcerską. By przybliżyć młodzieży piękno ojczyzny wyjeżdżała z harcerkami na obozy letnie i zloty do Polski. Była założycielką pierwszej żeńskiej drużyny siatkarskiej. Uczyła równiż na kursach gospodarstwa domowego. Działała w organizacjach: Związek Polaków w Niemczech, Związek Harcerstwa Polskiego, Polskie Towarzystwo Szkolne w Złotowie. Jak wspomina jej koleżanka dewizą jej poczynań było hasło "Naprzód" , była pełna energii i wykonywała tzw. pracę u podstaw.

Życie prywatne

Wspomnienia o Marii Gąszczak zwanej przez przyjaciół Marylą utrwaliła jej koleżanka Marianna Rożeńska. W stosunku do kolegów i koleżanek była szczera, otwarta i serdeczna. Była pełna optymizmu i dobroduszności. Uważała, że ludzie nie mogą być z gruntu źli. Wierzyła w ludzi, a dowodem na to mogą być serdeczne układy z kierownikiem niemieckiej szkoły i jego dziećmi, które u siebie po sąsiedzku gościła. W kontaktach towarzyskich była wesoła, śmiała, pełna życia i pogody. Lubiła przyrodę i przebywanie na świeżym powietrzu. Posiadała duże poczucie sprawiedliwości, oburzała ją każda krzywda, nawet jeśli jej bezpośrednio nie dotyczyła. Była lubiana w towarzystwie dzięki swej serdeczności i uprzejmości. Bardzo zwracała uwagę na wygląd i zachowanie.

Wybuch II wojny światowej

Pierwsze aresztowanie

Niestety na działalność Marii Gąszcak zwróciło uwagę gestapo i organizacja Bund Deutscher Osten. Gdy w sierpniu 1939 roku władze hitlerowskie zamknęły szkołę polską w Głomsku, otrzymała nakaz natychmiastowego opuszczenia wsi. Wyjechała do Berlina i zatrzymała się u Jadwigi Neumannowej, która wielokrotnie pomagała polskim studentom i działaczom w Niemczech. Niebawem Maria Gąszczak została aresztowana przez gestapo i wywieziona do obozu koncentracyjnego. Dzięki nieformalnym staraniom wróciła jednak na wolność. Tym razem zamieszkała u Marianny Przybyłowej, również w Berlinie. Pozostawała pod ścisłym nadzorem policyjnym.

Berlin

W Berlinie Gąszczakówna otrzymała przydział do pracy w Krajowym Urzędzie Kontroli Listów, jako tłumacz. Z polecenia organizacji wolnościowej Związek Walki Zbrojnej, z którą współpracowała, prowadziła działalność konspiracyjną polegającą na niszczeniu polskich listów o treści antyhitlerowskiej, które mogły stać się zagrożeniem dla ich autorów. Po ustaleniu przez nadzór, że niektóre listy giną i znalezieniu w szufladzie jej biurka kilku z nich Niemcy zainteresowali się przeszłością tłumaczki, a gdy okazało się, że jest polską nauczycielką została wydalona z pracy w Urzędzie i przydzielona do pracy w przedsiębiorstwie budowlanym na terenie Berlina gdzie pracowała do 1942 r.

Drugie aresztowanie

Po raz drugi Maria Gąszczak została aresztowana na miejscu pracy i została osadzona w więzieniu policyjnym przy Alexsander Platz w Berlinie w którym pozostała do stycznia 1943 r. Nikomu nie wydano zgody na widzenie z osadzoną. Mimo poddania jej torturom i licznym przesłuchaniom nie załamała się. W 1943 roku wytoczono Gąszczakównie proces przed Trybunałem Ludowym (Volksgerichtshof). Oskarżono ją o zdradę stanu, szerzenie irredenty (haseł separatystycznych) oraz o działanie na szkodę III Rzeszy przez niesumienne wykonywanie pracy w Reichsbriefprüfstelle (Krajowym Urzędzie Kontroli Listów) i przedsiębiorstwie budowlanym.

Sprawa sądowa

Rozprawa sądowa odbyła się 13 grudnia 1942 r. Adwokatem Marii Gąszczak był Alojzy Glugla rodak z Wielkiego Buczka, który zażądał odroczenia sprawy w celu zapoznania się z aktem oskarżenia. Trybunał sądowy odrzucił wniosek obrońcy. Po 10-minutowej rozprawie sąd skazał oskarżoną na karę śmierci przez ścięcie.Gdy hitlerowski sędzia zapytał ją, czy żałuje swych czynów, odpowiedziała stanowczo i z podniesioną głową: " Tak! Żałuję, że tak mało mogłam dla sprawy polskiej pracować. Czy myślicie, że ja was będę o łaskę prosić? Jestem dumna, że jako Polka mogę dla Polski umrzeć".

Wyrok

Po ogłoszeniu wyroku przewieziono bohaterską nauczycielkę do berlińskiego więzienia w Plötzensee. Obrońca chciał wznowić postępowanie karne, aby za wszelką cenę uratować jej życie. Niestety 7 sierpnia 1943 roku na dziedzińcu w Plötzensee wyrok został wykonany. Adwokat, który uzyskał zezwolenie na widzenie się z Gąszczakówną w celu omówienia odwołania i wznowienia postępowania dowiedział się, że już nie żyje i w niedzielę poprzedzającą jego wizytę została ścięta. Fakt ten stwierdza akt zgonu sporządzony przez Urząd Stanu Cywilnego dla dzielnicy Berlin - Charlottenburg dnia 29 września 1943 roku pod numerem 51/37. Z obawy przed represjami rodzice nie zwrócili się do prokuratury wojskowej o wydanie zwłok, stąd do dzisiaj nie wiadomo gdzie spoczywa polska nauczycielka.

Adwokat Glugla opowiadał, że Maria Gąszczak stała na ławie oskarżonych z czarną opaską, którą nakładano więźniom z góry przeznaczonym na stracenie.

Znaczenie postaci

W 1959 roku umieszczono na budynku szkoły w Głomsku tablicę upamiętniającą m.in. Marię Gąszczak. 29 listopada 2000 roku uchwałą Rady Gminy w Zakrzewie nadano Szkole Podstawowej w Głomsku imię Marii Gąszczak. 26 kwietnia 2001 roku odbyła się uroczystość nadania imienia szkole oraz poświęcenia sztandaru.

Autorzy

Biogram przygotował zespół uczniowski w składzie:
Aldona Sajnaj, Dawid Gajewski-Glugla, Magdalena Stippa, Małgorzata Lach, Maksymilian Kaaz, Damian Sajnaj
Publiczna Szkoła Podstawowa im. ks. dra Bolesława Domańskiego w Zakrzewie
Gmina Zakrzewo, powiat złotowski

Kalendarium:

  • 1914 ― Narodziny bohatera

Cytaty:

  • „Tak! Żałuję, że tak ma...”

Zobacz też: