Krzysztof Żegocki herbu Jastrzębiec image

Krzysztof Żegocki herbu Jastrzębiec

ur. 1618
zm. 11 sierpnia 1673
 
„Nie zapominam o wierności, którą dla Najjaśniejszego Króla Polski Pana Mojego...”
Zespół Szkół nr 2, Szkoła Podstawowa nr 2 im. Wł. Broniewskiego w Kościanie
Diorama miasta królewskiego Kościan z I poł. XVII w.

Diorama miasta królewskiego Kościan z I poł. XVIIw.

Fragment genealogii Żegockich uwzględniający znaczniejszych członków rodu

Fragment mapy województwa poznańskiego z 1558r.

Fragment tablicy informacyjnej z kościoła św. Stanisława Biskupa w Gościeszynie

Herb Jastrzębiec

Kościół św. Stanisława Biskupa w Rostarzewie

Medal króla szwedzkiego Gustawa Adolfa

Plan ogólny grodu Kościan z 1794r.

Przy ul.Wały Żegockiego w Kościanie

Próbka pisma Krzysztofa Żegockiego

Płyta w kościele św. Stanisława Biskupa w Gościeszynie

Rewers medalu króla szwedzkiego Gustawa Adolfa

Tablica pamiątkowa na kościele św. Stanisława Biskupa w Gościeszynie

Tablica upamiętniająca patrona Szkoły Podstawowej im. Krzysztofa Żegockiego w Rostarzewie

Tabliczka z nazwą ulicy w Kościanie

Zdjęcie profilowe

Zdrada pod Ujściem

Co się wydarzyło w Kościanie 4 X 1655r.?
Herb Krzysztofa Żegockiego
Pożegnanie z rodziną
Fragment powieści historycznej Henryka Sienkiewicza pt. „Potop”
Legenda o Krzysztofie Żegockim i Wyspie Konwaliowej
Legenda o miejscowości Koniotop
Mapa z okresu potopu szwedzkiego
„ Krzysztof Żegocki czyli Oswobodzenie Kościana”
„Legenda o kębłowskich dębach”
Zdjęć: 18
Filmów: 3
Dokumentów: 6

Pochodzenie

Krzysztof Żegocki urodził się w 1618 r. w Rostarzewie a zmarł 11 sierpnia 1673 r.Gościeszynie i tu prawdopodobnie został pochowany.

Był jednym z dwóch synów szlachcica Marcina Żegockiego i Anny Hersztopskiej.

Żegoccy pieczętowali się herbem Jastrzębiec. Oto próbka pisma Krzysztofa Żegockiego.

Przodkowie:

- dziadek - Szymon Żegocki - wybrany na sejmie warszawskim na poborcę w województwie inowrocławskim,

-ojciec – Marcin Żegocki - sędzia ziemski wschowski, kasztelan przemęcki, senator,

-matka – Anna Hersztopska.


Dzieciństwo

O jego młodości wiemy bardzo niewiele. Wiesław Sauter przypuszcza, że młody Krzysztof uczył się w kolegium jezuickim lub w Akademii Lubrańskiego w Poznaniu. Wiadomo, że w 1634 r., tuż przed swoją śmiercią, ojciec wpisał szesnastoletniego wówczas syna na listę studentów wydziału teologicznego Akademii Krakowskiej. Nie wiadomo, czy w tej sytuacji Krzysztof podjął naukę.

„Wychowanie rycerskie" prawdopodobnie młody szlachcic przeszedł na dworze magnatów Opalińskich w Sierakowie.

Był potężnie zbudowany, nieprzeciętnie silny, podobno łamał rękoma szelągi i podkowy.

Po ukończeniu nauki Krzysztof Żegocki objął w posiadanie miejscowości: Gościeszyn, Głodno i Rostarzewo. Wkrótce zbudował tu niewielki gród.


Rodzina

Jego pierwszą żoną była Elżbieta Lintermans, która zmarła ok. 1644 r. Z ich małżeństwa urodziło się czworo dzieci: Teresa, która zmarła w dzieciństwie, syn Stanisław i dwie córki Anna i Elżbieta.

Po jej śmierci ożenił się z Jadwigą Zbijewską, córką Andrzeja, starosty babimojskiego i Anny z Osolińskich, wdową po Janie Bartochowskim, staroście babimojskim. Urodziło im się dwóch synów: Mikołaj i Franciszek (późniejszy starosta babimojski).


Etapy działalności

Starosta babimojski

Po ożenieniu się z Jadwigą Zbijewską Żegocki za zgodą króla objął urząd starosty. Dążył do rozbudowy miasta Babimost, sprowadzając do niego ze Śląska rzemieślników niemieckich - dzięki temu szybko powstała osobna dzielnica, tzw. Nowe Miasto, które zyskało osobny przywilej lokacyjny. Wzmocniły się cechy: mielcarzy (czyli słodowników - osób, które przygotowywały słód do warzenia piwa), bednarzy (produkowali z klepek drewnianych różne naczynia np.: beczki, kadzie, kufle), kołodziejów (budowali drewniane sanie, wozy i części do nich, np. koła). Tak pisze Izabella Sajkowska .

Krzysztof Żegocki aktywnie włączył się w życie społeczno-polityczne kraju - brał udział a sejmikach, już wtedy tytułowano go „rotmistrzem Jego Królewskiej Mości". Po wybuchu powstania Chmielnickiego włączył się do walki z Kozakami i Tatarami.

Etap drugi - „potop szwedzki"

Po wkroczeniu wojsk szwedzkich na teren kraju i Wielkopolski brał udział w pospolitym ruszeniu.

23 lipca 1655r. pod Ujściem spotkały się armie: szwedzka i polska. Po dwóch dniach, za namową Hieronima Radziejowskiego doszło do podpisania aktu kapitulacyjnego, który uznany został za zdradę interesów naszego kraju. Możnowładcy pod dowództwem Krzysztofa Opalińskiego - wojewody poznańskiego i Andrzeja Grudzińskiego - starosty konińskiego, oddali się „pod protekcję" i złożyli przysięgę królowi Gustawowi Adolfowi, w zamian za zapewnienie, że Szwedzi uszanują ich majątki i zwolnią z kontrybucji - opłat na utrzymanie wojska najeźdźców. Mieli też szanować majątki kościelne, swobody religijne i zachować urzędy. Traktat nie uwzględniał interesów mieszczan i chłopów. Krzysztof Żegocki był przeciwny zawieraniu układów ze Szwedami. Był jednak w mniejszości. Wrócił więc w rodzinne strony, wywiózł żonę i dzieci do Zaboru koło Zielonej Góry i rozpoczął pierwsze działania partyzanckie na obszarze Wielkopolski.

Pożegnanie z rodziną mogło wyglądać tak...

Szwedzkie wojsko, złożone w głównej mierze z płatnych najemników, dokonywało wielu okrutnych czynów, nie zważało też na gwarancje dane przez ich króla. Nękali chłopów, rzemieślników, prześladowali duchowieństwo katolickie. Istnieją dowody, że dla postrachu, wieszali chłopów na oczach mieszkańców wsi, obcinali im prawe ręce, publicznie palili na stosie księży, rabowali i bezcześcili kościoły. Dlatego zdesperowani chłopi bronili się jak umieli, o czym opowiada wiele legend. Wstępowali też w szeregi partyzanckie Krzysztofa Żegockiego i posługując się wszelką możliwą bronią: kosami przekutymi na sztorc, toporami, widłami, cepami- atakowali małe oddziałki szwedzkie. Bywało, że nieznający terenu Szwedzi ginęli w topielisku, prowadzeni tam w pułapkę przez nękanych chłopów lub przez własną zachłanność.

Po pierwszych udanych potyczkach oddziały Żegockiego odniosły duży sukces. 4 października 1655 r. przeprowadziły akcję odbicia grodu Kościan, opanowanego przez wojska szwedzkie. Starostą kościańskim był wówczas brat Krzysztofa - Piotr Żegocki. Istnieje kilka wersji tego wydarzenia. Jedna z nich mówi, że partyzantów było ok. 80, a Szwedów ok. 300. Dowodził nimi major Forbes. Gród otaczała fosa, a wartownicy pilnowali mostu zwodzonego. Wielkopolanie zastosowali jednak podstęp. Przebrali się za chłopów wiozących do Kościana drewno i pozorując uszkodzenie wozu - rozsypali na moście ciężkie sosnowe bale. Gdy most został w ten sposób zablokowany, szybko przybył oddział konny z Krzysztofem Żegockim na czele. Przebrani powstańcy wydobyli z wozów ukrytą broń i rozpętała się walka. Cała załoga szwedzka zginęła. W tym samym czasie do miasta przybył wicekról szwedzki i landgraf heski Fryderyk - szwagier króla szwedzkiego Karola Gustawa. Jego oddział wpadł w pułapkę. Fryderyk poniósł śmierć, część Szwedów zbiegła. Partyzanci przejęli szwedzkie uzbrojenie, konie, 72 000 złp z kościańskiej kasy. Wg obliczeń J. Wisłockiego Żegocki przeznaczył je później na zaciąg 1200 żołnierzy. Co się wydarzyło w Kościanie 4 października 1655r.?

Prawdopodobnie starosta babimojski zdjął z piersi Fryderyka pozłacany srebrny medal i przekazał go królowi Janowi Kazimierzowi, który z kolei podarował przedmiot Bractwu Strzeleckiemu - dziś można go obejrzeć w Muzeum Regionalnym w Kościanie.

Rozwścieczony Karol Gustaw zgotował miastu okrutną zemstę. Utworzył oddział 800 dobrze uzbrojonych Szwedów, który miał za zadanie pomścić śmierć Fryderyka - schwycić Krzysztofa Żegockiego i dostarczyć go do rąk króla. Przywódcą grupy został Jan Weyhard Wrzesowicz. Już 10 października, nocą, oddział dotarł do Kościana. Partyzantów już nie było w mieście, Szwedzi zabili 300 kościaniaków (część z nich ukrzyżowano), a 40 szlachciców ścięto na rynku. Zrabowano wszystko, co miało jakąś wartość, a następnie spalono miasto, w tym zamek do fundamentów. Z 318 pozostało tylko 90 domów, miasto opustoszało. Wrzesowicz nie poprzestał na tym - palił domy i wycinał mieszkańców wsi w okolicach Kościana. W końcu 15 października ogłosił uniwersał przeciwko Żegockiemu. Nazwał go: „ złoczyńcą, tyranem i zdrajcą" (króla szwedzkiego). Wezwał do jego pojmania. Każdy, kto pomaga oddziałom starosty babimojskiego miał być karany gardłem (śmiercią), a wszystko, co posiada przejść na własność Szwedów. Z kolei Żegocki odpowiedział edyktem przeciw Wrzesowiczowi. Napisał, że nigdy nie uznał zwierzchności króla szwedzkiego ani traktatów z nim podpisanych. Wezwał wszystkich do ścigania, pojmania i więzienia Wrzesowicza.

Dwaj zaciekli wrogowie spotykali się jeszcze wiele razy. Starosta babimojski był bliski pojmania Wrzesowicza w Wieluniu. Do zajętego przez Szwedów miasta partyzanci dostali się nocą z 6 na 7 stycznia 1656 r. Zbudowali potężne drabiny o długości 6m i tak szerokie, że mogło po nich wchodzić jednocześnie czterech żołnierzy. Szybko pokonali wrogów, ale Wrzesowicz zdążył sie schronić w zamku z 80 ludźmi. Żegocki przez kilka dni pilnował zamku, na propozycję Wrzesowicza, żeby wypuścić go za 17 000 talarów odpowiedział dumnie, że weźmie i pieniądze, i głowę Wrzesowicza. Po kilku dniach musiał jednak zrezygnować z oblegania zamku, bo był potrzebny w innych częściach kraju.

Największy wróg Żegockiego zginął nierycerską śmiercią 7 kwietnia 1656 r. - po pokonaniu jego oddziału przez wojewodów: Piotra Opalińskiego i Andrzeja Grudzińskiego, zbiegłego Wrzesowicza zatłukli kijami chłopi w stogu siana.

Starosta babimojski brał udział w kolejnych walkach m.in. u boku Stefana Czarnieckiego, zawsze zgodnie z wolą króla, który wielokrotnie wymienia go w listach.

Pisząc o potopie szwedzkim Stanisław Szczotka tak określa Żegockiego:

Również Henryk Sienkiewicz, pisząc powieść historyczną pt. „Potop", wspomniał starostę babimojskiego.

Działalność polityczna

Po zakończeniu kariery wojskowej, Krzysztof Żegocki rozpoczął działalność polityczną. Został mianowany chorążym województwa poznańskiego (1657), rok później otrzymał godność marszałka sejmiku w Środzie, z tego sejmiku posłował na sejm walny. Wielkim wyróżnieniem było otrzymanie z rąk samego króla Jana Kazimierza urzędu podkomorzego kaliskiego i starosty konińskiego (1660). Został też wybrany marszałkiem Trybunału Koronnego w Piotrkowie. Od roku 1660 do 29 marca 1662 dzierżawił mennicę w Poznaniu, gdzie wspólnie z Mikołajem Gillim wyemitował wiele typów monet koronnych. W 1666 r. król nadał Żegockiemu nominację na wojewodę inowrocławskiego.

Żegocki jako biskup

W 1668 roku zmarła jego druga żona - Jadwiga. Współcześni uważali, że mogło to być przyczyną przyjęcia przez Krzysztofa Żegockiego święceń kapłańskich i zdecydowania się na służbę Kościołowi. 30 czerwca 1670 r. to data promocji Krzysztofa Żegockiego na biskupa chełmskiego. Był przedstawiany jako sumienny rządca. Z kazalincy ostro krytykował duchownych, którzy bardziej dbali o własne kieszenie, niż o poddanych. Zmarł w niejasnych okolicznościach 1673 r., krótko po nominacji na biskupa kujawskiego, w niektórych źródłach pojawia się wzmianka o otruciu. Został prawdopodobnie pochowany w kościele w Rostarzewie.


Znaczenie postaci

Krzysztof Żegocki wsławił się w wielu dziedzinach:

- jako starosta babimojski zainicjował rozbudowę miasta, dbał o interesy rzemieślników,

- po wojnie polsko-szwedzkiej przyczynił się do odbudowy Babimostu- dwukrotnie spalonego przez Szwedów mszczących się szczególnie na jego włościach, bardzo pomogła mu przychlność króla Jana Kazimierza, który pamiętał o pomocy partyzantów Żegockiego podczas walk,

- jako rycerz ofiarnie walczył przez wiele lat,

- gdy zakończył karierę wojskową piastował najwyższe urzędy w państwie, a szlachta powierzała mu, na drodze wyboru, odpowiedzialne stanowiska,

- jako biskup zasłynął z gorliwości, sumienności i surowości.

Jednak największą jego zasługą jest zorganizowanie pierwszej partyzantki, czyli walki polegającej na szybkich atakach prowadzonych z ukrycia, z zastosowaniem pułapek. - pisał Wiesław Sauter. Pokazanie więc, że można skutecznie walczyć z silnym najeźdźcą było daniem nadziei zajętej ojczyźnie. Poza tym, właśnie po sukcesach chłopsko-mieszczańsko-szlacheckich oddziałków w Wielkopolsce Jan Kazimierz po raz pierwszy skierował „wici" do chłopów, powiększając liczebnie swoją armię.

Dziś Krzysztof Żegocki jest patronem ulic w wielu miastach, m.in. w Kościanie. Jego imieniem szczycą się wielkopolskie szkoły: Gimnazjum im. Krzysztofa Żegockiego w Kębłowie, Publiczne Gimnazjum im. Krzysztofa Żegockiego w Babimoście, Szkoła Podstawowa im. Krzysztofa Żegockiego w Rostarzewie. Zapisał sie w historii kościoła św. Stanisława Biskupa w Gościeszynie.

Przetrwało wiele legend o jego działaniach partyzanckich, przypominających o sile i niezłomności naszego narodu.


Znaczenie dla naszego miasta:

Oswobodzenie Kościana miało duże znaczenie - dało nadzieję na pokonanie silnych, licznych najeźdźców. W krótkim czasie oddziały Żegockiego rozrosły się, brali też z niego przykład inni - partyzantka w Wielkopolsce rosła w siłę.

Nasze miasto - Kościan - poniosło dotkliwe straty w imię zemsty króla szwedzkiego Karola X Gustawa. Krzepcy Wielkopolanie rozpoczęli jednak jego odbudowę. Dziś Kościan jest 24 000 miastem powiatowym.

Brawurową akcję oddziałów Krzysztofa Żegockiego przypomina nadobrzańska ulica - Wały Żegockiego.


Źródła

Wywiad z Panem Mieczysławem Zgaińskim przeprowadzony przez grupę projektową w Szkole Podstawowej im. Krzysztofa Żegockiego w Rostarzewie dnia 5 kwietnia 2014 r.


Literatura

Sauter W., Krzysztof Żegocki pierwszy partyzant Rzeczypospolitej 1618-1673, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1981.

Rymkiewicz W., Zdobycie zamku w Kościanie [w:] Rycerze i ciury: powieść historyczna, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1954.

Krzysztof Żegocki czyli Oswobodzenie Kościana [w:] „Wiadomości Kościańskie" 1-3/2011.

Strony internetowe:

regionwielkopolska.pl

szkola.babimost.pl

ts1.mm.bing.net

www.gimkeblowo.pl

www.szkolarostarzewo.pl

www.wikimedia.com

www.wikipedia.pl

Autorzy

Biogram przygotował zespół uczniowski w składzie:
Nataniel Kalitka, Tomasz Bieniek, Michał Dziatkowiak, Weronika Woś
Nauczyciel prowadzący: Ewelina Maćkowiak
Zespół Szkół nr 2, Szkoła Podstawowa nr 2 im. Wł. Broniewskiego w Kościanie
Gmina Kościan, powiat kościański

Kalendarium:

  • 1618 ― Narodziny bohatera
  • 1618 ― Narodziny bohatera
  • 1644 ― Śmierć pierwszej żony...
  • 1645 ― Urząd starosty babimo...
  • 1645 ― Ślub z Jadwigą ze Zbi...
  • 1655 ― Pierwsze działania pa...
  • 1657 ― Tytuł chorążego wojew...
  • 1658 ― Godność marszałka sej...
  • 1658 ― Zakończenie kariery w...
  • 1660 ― Stanowiska: podkomorz...
  • 1666 ― Tytuł wojewody inowro...
  • 1668 ― Śmierć drugiej żony J...
  • 1669 ― Święcenia kapłańskie...
  • 1670 ― Promicja na biskupa c...
  • 1672 ― Uczestnictwo w konfed...
  • 1673 ― Śmierć bohatera
  • 1673 ― Nominacja na biskupa ...
  • 1673 ― Śmierć bohatera

Cytaty:

  • „Przykład patriotyzmu Ż...”
  • „Patriotyzm Żegockiego ...”
  • „Okres, kiedy dzierżył ...”
  • „Naprzeciw trójcy zdraj...”
  • „Nie zapominam o wierno...”

Zobacz też:

  • > Opaliński, Piotr
  • > Opaliński Krzysztof