Jan z Domachowa Bzdęga image

Jan z Domachowa Bzdęga

ur. 23 grudnia 1907
zm. 16 czerwca 1998
 
 
Zespół Szkoły Podstawowej i Gimnazjum im. Ziemi Biskupiańskiej w Starej Krobii
"Młodzi Biskupianie" ze Starej Krobi

Bibliografia Prac Jana z Domachowa Bzdęgi

Bibliografia Prac Jana z Domachowa Bzdęgi

Biskupianie

Gminne Centrum Kultury i Rekreacji w Krobi

Grób Jana Bzdęgi i Jego zony Jadwigi

Grób rodzinny Bzdęgów

Grób rodzinny Bzdęgów w Domachowie

Jan Bzdęga

Jan Bzdęga z prof. Helsztyńskim

Jan Bzdęga z zespołem biskupiańskim

Winobranie w Zielonej Górze

Wieczornica ludowa cz.I
Wieczornica ludowa cz.II
Biskupiański hymn „Pługu, mój pługu”
oberek – taniec biskupiański
przodek – taniec biskupiański
równy – taniec biskupiański
wiwat
Bibliografia
Zdjęć: 12
Filmów: 2
Nagrań: 5
Dokumentów: 1

Pochodzenie

Jan z Domachowa Bzdęga urodził się 23 grudnia 1907 r. w Rotthausen w Westfalii jako syn małorolnego chłopa Jana i Janiny Chudej, rodem z Żychlewa. Rodzice Jana przebywali w Rotthausen na emigracji zarobkowej. W 1914 r. Bzdęgowie z czworgiem dzieci wrócili w rodzinne strony, nabywając w Domachowie parafia-domachowo.pl/ zagrodę chałupniczą z dwuizbową chatą.

Dzieciństwo

Jan Bzdęga był dzieckiem ciekawym świata i ludzi. Lubił chodzić do szkoły i przebywać w towarzystwie swoich rówieśników. Z wielkim zainteresowaniem słuchał nauczycieli. Niestety, ten beztroski czas dzieciństwa przerwała przedwczesna śmierć ojca - górnika, która sprawiła, iż sytuacja materialna rodziny stała się krytyczna. Jako najstarszy z rodzeństwa podjął pracę zarobkową w charakterze urzędnika pocztowego, stąd też edukację w VII klasie gimnazjalnej musiał odłożyć na później.

Edukacja (lub "młodość")

Jan Bzdega do szkoły powszechnej uczęszczał najpierw w Domachowie, a następnie w Sułkowicach. Ukończył ją z wyróżnieniem. Za namową nauczyciela kontynuował naukę w Miejskim Gimnazjum Klasycznym w Gostyniu. Przerwał naukę w VII klasie gimnazjalnej, by wspomóc finansowo rodzinę po śmierci ojca. Maturę zdał eksternistycznie w 1938 r., a tuż przed wybuchem II wojny światowej rozpoczął studia na Uniwersytecie Poznańskim na Wydziale Socjologii, u prof. Floriana Znanieckiego.

Etapy działalności

Etap pierwszy

"JAN z DOMACHOWA"

Losy Jana Bzdęgi zrosły się na trwałe z Biskupizną, zakątkiem Wielkopolski położonym w obrębie Krobi i Domachowa. Teren ten, będąc w posiadaniu biskupów poznańskich od XIII aż po XIX wiek, zdołał wyodrębnić się od okolicznych osad. Uwłaszczeni na lepszych warunkach miejscowi chłopi z czasem utworzyli hermetyczny kulturowo i społecznie region. Ich "biskupie" biskupiańskie poczucie odrębności wiązało się częstokroć z odmiennymi zwyczajami, strojem, pieśniami, muzyką i tańcem. Jeszcze dziś biskupiańskie pochodzenie jest dla mieszkańców tych ziem nobilitacją, a termin "biskupizna" wiąże się z samymi zaletami takimi, jak przywiązanie do tradycji, niezwykle zakorzeniony lokalny patriotyzm, pracowitość, oszczędność, konsekwencja w realizowaniu zamierzeń. Widoczne jest to nadal wśród domostw i zagród Biskupizny. Biskupizna - Kraina dobrych ludzi

Jan Bzdęga przyjął zawołanie "Jan z Domachowa" jakby na dowód swego nierozerwalnego przymierza z Biskupizną. Można powiedzieć, że zaprzedał tej Ziemi swą duszę bezpowrotnie, a klimat Biskupizny służył mu najlepiej.

PRZYGODA z FOLKLOREM BISKUPIAŃSKIM

Jan z Domachowa Bzdęga rozpoczął swoją wielką przygodę z folklorem biskupiańskim w 1927 r., kiedy to nawiązał współpracę z dwoma poznańskimi czasopismami "Wielkopolaninem" i "Orędownikiem". Zgromadzone materiały wykorzystywał podczas tworzenia scenariuszy widowisk folklorystycznych. W 1932 r. założył w Domachowie Kółko Regionalne, które dało początek Biskupiańskiemu Zespołowi Folklorystycznemu "In crudo". Przy współpracy z prof. Łucjanem Kamieńskim z poznańskiej muzykologii doprowadził do pierwszych badań naukowych i nagrań fonograficznych muzyki biskupiańskiej. W 1936 r. Jan Bzdęga opracował i wydał drukiem monografię folkloru ziemi krobskiej pt. "Biskupianie", wznowioną w 1992 r. nakładem Centralnego Ośrodka Metodyki Upowszechniania Kultury w Warszawie. Ta pięknie ilustrowana przez Wacława Boratyńskiego książka, zawierająca opis obrzędów i zwyczajów oraz zapis treści i muzyki biskupiańskich pieśni, jest źródłem badań folklorystycznych. Z inicjatywy i dzięki zabiegom Jana Bzdęgi zespół biskupiański z Domachowa prezentował się na estradach niemal całego kraju, nagrywał audycje dla Polskiego Radia oraz był przedmiotem zainteresowania etnomuzykologów z katedry muzykologii Uniwesytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W tym też okresie powstały trzy krótkometrażowe filmy dokumentujące "winiec biskupiański", "śrendziny" i "wesele biskupiańskie", nakręcone przez warszawskich filmowców A. Nowosielskiego i W. Babijczuka. W prasie pojawiły się liczne artykuły pióra Jana Bzdęgi traktujące o Biskupiźnie i ziemi gostyńskiej. Był to już tak znaczny i wielostronny dorobek, że można stwierdzić, iż Janem z Domachowa całkowicie zawładnęła pasja regionalisty.

Etap drugi

ŚLUB z JADWIGĄ ZIELIŃSKĄ

W 1934 r. Jan Bzdęga zawarł związek małżeński z nauczycielką, Jadwigą Zielińską. Dwa lata później małżonkowie zamieszkali w Poznaniu, rodzinnym mieście Jadwigi. Krótko potem na świat przyszły ich dzieci: Joanna Bożena i Jan Ludosław.

Kolejne etapy...

DZIAŁALNOŚĆ JANA BZDĘGI PODCZAS II WOJNY ŚWIATOWEJ

Wkrótce po wybuchu II wojny światowej jako żołnierz sił pomocniczych wyruszył na odsiecz stolicy. Dostał się do niewoli niemieckiej i został osadzony w obozie jenieckim w Stablack pod Królewcem. Tam w oparciu o zabrany ze sobą na wojnę egzemplarz "Biskupianie", wspólnie z kolegą Alfonsem Kowalskim organizował wieczory oświatowe. Po zwolnieniu z niewoli wrócił do Poznania, gdzie zajął się przygotowywaniem patriotycznych i konspiracyjnych wieczorów. Wśród wielu imprez z tego okresu najbardziej wzruszające wspomnienie pozostawiła w pamięci uczestników wieczornica, zorganizowana wspólnie z etnografem Adamem Glapą w Grodzie Przemysła 6 lutego 1942 r. Poświęcono ją głównie folklorowi Biskupizny. Prywatne, pilnie strzeżone przez obstawę, mieszkanie państwa Jakubowskich przy ul. Poznańskiej 38 zapełniło się Biskupianami i Biskupiankami w pełnych, odświętnych strojach. Zagrały dudy, popłynęły śpiewki, a do "wiwatów", "przodków" i "oberków" ruszyły pary taneczne. Dzięki temu przez chwilę zapomniano o krwawej hitlerowskiej okupacji. Całą imprezę sfilmował kamerą 8 mm St. Kusza z udziałem Adama Glapy. W 1945 r. Jan Bzdęga ponownie bił się o wyzwolenie, tym razem w stolicy Wielkopolski, gdzie został ranny.

JAN z DOMACHOWA BZDĘGA ORGANIZATOREM ŻYCIA KULTURALNEGO I OŚWIATOWEGO

Po zakończeniu II wojny światowej działał aktywnie na ziemiach odzyskanych, organizując życie kulturalne i oświatowe. W latach 1945-1948 był wizytatorem kursów dla analfabetów z ramienia kuratorium Okręgu Szkolnego w Zielonej Górze. Organizował Uniwersytety Ludowe w Lubelskiem i Zielonogórskiem. Pracował w różnych instytucjach, m.in. w Delegaturze Ministerstwa Oświaty, Wydziale Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu, w Wojewódzkim Komitecie Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, w Powiatowym Domu Kultury w Zielonej Górze. W latach 1946-1950 organizował imprezy folklorystyczne na Dolnym Śląsku, a następnie w Przylepie k. Zielonej Góry stworzył ośrodek amatorskiego ruchu teatralnego, w którym inspiracje folklorem mógł już dogłębnie analizować z młodzieżą w formie warsztatów. W latach 1950-1967 dzięki jego zabiegom reaktywowane zostały liczne zespoły i kapele biskupiańskie, wydane zostały w "Tonpressie" pocztówki dźwiękowe z nagraniami muzyki biskupiańskiej, powstały kolejne filmy traktujące o folklorze ziemi krobskiej ("Wesele w Starej Krobi" 1970). Przygotował wiele audycji radiowych i telewizyjnych na ten temat. Współdziałał przy powołaniu do życia Towarzystwa Miłośników Biskupizny w Krobi i Poznaniu. W końcu lat 60. osiadł u córki w Gdyni, skąd po dwudziestu czterech latach powrócił w rodzinne strony i zamieszkał w Grabonogu. W 1972 r. był obecny przy reaktywowaniu Biskupiańskiego Zespołu Folklorystycznego z Domachowa. Cztery lata później należał do grona założycieli Krobskiego Towarzystwa Kulturalnego. W 1979 r. w pracy zbiorowej "Dzieje ziemi gostyńskiej" ukazał się obszerny artykuł "Folklor biskupiański" autorstwa Jana Bzdęgi i jego żony Jadwigi. Podobnie rzecz się miała w przypadku monografii "Szkice z dziejów ziemi krobskiej" z 1986 r. Z kolei w 1992 r. wyszła spod pióra Jan Bzdęgi książka "Wesele biskupiańskie", która jest zapisem słownym i muzycznym obrządków weselnych w regionie biskupiańskim. Interesująca to niezmiernie pozycja, nie tylko dla etnografów i muzykologów. Z jego inicjatywy i przy wsparciu finansowym wydano ponadto drukiem kilka pozycji książkowych i numerów lokalnych czasopism, m.in. "Przyjaciela Ludu", traktujących o ziemi gostyńskiej i ludziach z nią związanych.

Znaczenie postaci

ZA SERCE DLA KULTURY

Jan Bzdęga starał się również dokumentować dorobek innych. Przykładem tego są wystawy i publikacje poświęcone Wacławowi Boratyńskiemu czy Władysławowi Kołomockiemu, malarzom i rysownikom tworzącym na Biskupiźnie. Za swoje osiągnięcia na niwie kultury Jan Bzdęga został odznaczony m.in.: Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Srebrnym Krzyżem Zasługi, w 1995 r. Nagrodą Polcul Foundation z Australii, Nagrodą im. Oskara Kolberga, w 1988 r. jako pierwszemu radni grodu nad Kanią przyznali Laur Gostynia, ponownie 1997 r., prestiżowym wyróżnieniem Leszczyńskiego Towarzystwa Kulturalnego - Odznaką "Za serce dla Kultury". Ponadto w roku 1979 otrzymał Dyplom Honorowy Ministra Kultury i Sztuki, a rok później Nagrodę na Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą za działalność na rzecz folkloru. Jan Bzdęga był wieloletnim działaczem ruchu ludowego. Należał do grona założycieli Fundacji "Sąsiedzi Sąsiadom" w Krobi, której statutowym zadaniem jest organizowanie przeglądów twórczości osób niepełnosprawnych. Był honorowym członkiem Gostyńskiego Towarzystwa Kulturalnego. Lista nagród i wyróżnień jest bardzo długa. Wytrwale i z pieczołowitością popularyzował folklor biskupiański. Fakt, że Biskupizna stała się dziś najatrakcyjniejszym z punktu widzenia folkloru regionem Wielkopolski jest w znacznym stopniu zasługą Jan z Domachowa Bzdęgi. Gdziekolwiek bywał, tam cząstkę swej duszy (myśli, serca i funduszy) zostawił. Jego dorobek to ogrom zdobytych i utrwalonych materiałów w zakresie folkloru biskupiańskiego - niewyczerpalne źródło dla badań znawców obrzędów, zwyczajów, muzyki, stroju i tańca ludowego. Biskupiański hymn "Pługu, mój pługu" pomaga często przypomnieć o ojczyźnie grupom Polaków rozrzuconym po całym świecie i stopniowo wchłanianym przez lokalne środowiska. W Zespole Szkoły Podstawowej i Gimnazjum im. Ziemi Biskupiańskiej w Starej Krobi stara.krobia.pl/ działa Zespół Instrumentalno- Taneczny "Młodzi Biskupianie", który kultywuje tradycje swoich przodków Biskupian. biskupizna.pl/. kronikawsistarakrobia. Z kolei Gminne Centrum Kultury i Rekreacji w Krobi nosi imię Jana z Domachowa Bzdęgi.

English abstract

Jan Bzdęga born 23 December 1907 in Rotthausen in Westfallia. He attended primary school and at first in Domachowo then in Sułkowice. He graduated with honors. Next he attended high school in Gostyn. The death his father forced him to work. He worked as a postal clerk. His adventure with biskupiański's folklore began in 1972, when he teamed with two magazines Orędownik and Wielkopolanin. In 1932 founded group which dealt regional topics This group gave rise to the band " In crudo". In 1934 he married a teacher Jadwiga Zielinska.They had two children. Before World War 2 began studying at the University of Poznan. In 1936 he published a book which contains a description of the rites and customs, and music content stored Biskupin songs. At that time, 3 videos are formed. After the outbreak of World War 2 as a soldier was taken to prison at Konigsberg. After a severe illness he was released and returned to Poznan. He organized secret patriotic evenings. In 1945 he fought for the liberation of the capital of Wielkopolska, where he was wounded. After the war he was active on the lands reclaimed.He organized cultural and educational life. Thanks to his efforts have been revived numerous ensembles and bands In 1992 he wrote a book Wedding from Biskupizna Jan Bzdęga a longtime activist peasant movement . For his achievements he was awarded the Knight of the Order of the Rebirth of Polish, Silver Cross of Merit In 1979 he received the Honorary Diploma of the Minister of Culture and Art In 1995, he received the award POLCUL Foundation-Australian Independent Foundation for the Promotion of Culture and the prestigious Polish Cultural Society from Leszno –badge” For the heart for Culture” Jan from Domachowo Bzdęga died on 16 June 1998

Autorzy

Biogram przygotował zespół uczniowski w składzie:
Julia Kasperczak, Przemysław Baranowski, Monika Kaczmarek, Filip Borowczyk, Natalia Biernat, Jesika Kozak
Zespół Szkoły Podstawowej i Gimnazjum im. Ziemi Biskupiańskiej w Starej Krobii
Gmina Krobia, powiat gostyński

Kalendarium:

  • 1907 ― Narodziny bohatera
  • 1927 ― Przygoda Jana Bzdęgi ...
  • 1932 ― założenie Zespołu Fol...
  • 1932 ― Kółko Regionalne w Do...
  • 1934 ― Ślub bohatera
  • 1936 ― monografia „Bis...
  • 1938 ― Matura
  • 1939 ― udział w II wojnie św...
  • 1942 ― wieczornica w Poznaniu
  • 1988 ― Laur Gostynia dla Jan...
  • 1992 ― Jan Bzdęga „Wes...
  • 1995 ― Nagroda im. Oskara Ko...
  • 1995 ― Nagroda Polcul Founda...
  • 1998 ― Śmierć bohatera

Zobacz też:

  • > Wiwat
  • > „Orędownik”
  • > „Wielkopolanin”: