Jan Mertka image

Jan Mertka

ur. 27 lipca 1889
zm. 27 grudnia 1918
 
„Przy upamiętnianiu ważne są symbole. Wśród nich szczególne miejsce zajmuje os...”
Zespół Szkół - Szkoła Podstawowa w Przygodzicach
Akt zgonu Jana Mertki

Drzewo genealogiczne rodziny Mertków (errata: śm. Mertki 27.12.1918 r.)

Jan Mertka oczami dziecka - praca konkursowa

Książka o J. Mertce autorstwa Magdaleny Jarocińskiej

Pomnik "Za wolność" w Przygodzicach

Portret Jana Mertki

Tablica na budynku Szkoły Powszechnej w Przygodzicach

Tablica nagrobna Jana Mertki

Tablica pamiątkowa poświęcona J. Mertce - Szczypiorno

Zdjęcie profilowe

„Ballada o śmierci Jana Mertki”
Zdjęć: 10
Nagrań: 1

Pochodzenie

Jan Mertka urodził się w rodzinie chłopskiej w Przygodzicach 27 lipca 1899 r. Jego rodzicami byli Józef Mertka i Magdalena z domu Kasprzak.

Dzieciństwo

Jan był ostatnim dzieckiem państwa Mertków. Miał dziesięcioro starszego rodzeństwa. Rodzice wychowywali dzieci w duchu patriotycznym. Pielęgnowanie polskości miało bardzo duże znaczenie w okresie zaborów, w czasie których żył przyszły bohater.

Edukacja i "młodość"

W latach 1906-1913 Jan Mertka uczęszczał do Szkoły Powszechnej w Przygodzicach. Tam, prawdopodobnie za sprawą miejscowego nauczyciela (Tomasz Droszcz), który prowadził zręczną politykę z Niemcami, miał okazję do kultywowania polskości, co oprócz tradycji rodzinnych miało wpływ na jego późniejszą działalność. Janek ukończył szkołę z wynikiem dobrym. Chłopiec wcześnie zaczął pracować zarobkowo. Wpłynęły na to trudne warunki materialne rodziny. Jako robotnik kolejowy budował tory w znajdującym się nieopodal Ostrowie. Wkrótce opuścił dom rodzinny i udał się, podobnie jak starsze rodzeństwo, do Westfalii. Pracował w różnych miejscach, m.in. w fabrykach. Zdobył zawód montera elektrotechnika. Na emigracji zaangażował się także w działalność polskich towarzystw młodzieżowych.

Etapy działalności

Etap pierwszy

Na początku 1918 r. został wcielony do armii pruskiej (oddział reflektorów w Cottbus). Wydarzenia związane z rewolucją w Niemczech przyczyniły się do tego, że opuścił szeregi wrogiego wojska i jesienią tego samego roku powrócił w rodzinne strony.

Etap drugi

Wkrótce wstąpił jako ochotnik do pierwszej polskiej jednostki wojskowej w Wielkopolsce – I Pułku Piechoty Polskiej utworzonego przez ostrowian. Po jego rozwiązaniu przekroczył polsko-niemiecką tzw. zieloną granicę.

Kolejne etapy

W pobliżu Szczypiorna stacjonował stworzony w wyzwolonym już wtedy Kaliszu I Batalion Pograniczny, którym dowodził podporucznik Władysław Wawrzyniak. Mertka zasilił jego szeregi i pierwszego dnia po Bożym Narodzeniu wyruszył w patrol wraz z Czesławem Radajewskim. Skracając sobie zwyczajowo drogę w pobliżu wsi Boczków młodzi żołnierze przekroczyli granicę zaboru pruskiego i zostali ostrzelani przez Niemców. Jan Mertka został ranny w głowę, jego towarzysz w rękę i nogę. Wydarzenie to miało miejsce 27 grudnia 1918 r. około godziny 11.30. Obydwóm mężczyznom pomocy udzielili okoliczni mieszkańcy, jednak Mertka wkrótce zmarł. W odwecie do walki ruszyli żołnierze polscy przebywający w pobliskich koszarach.Tego samego dnia w Poznaniu rozpoczęły się starcia z Niemcami, co uznaje się za początek regularnych walk Powstania Wielkopolskiego, w wyniku którego Wielkopolska weszła w skład niepodległego państwa polskiego. Pogrzeb poległego bohatera miał miejsce 31 grudnia 1918 r. Jego ciało spoczęło na cmentarzu w Ostrowie Wielkopolskim, najpierw przy ulicy Wrocławskiej, a w późniejszym czasie przy ulicy Limanowskiego. Młody żołnierz został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Walecznych, Medalem Pamiątkowym za udział w wojnie 1918-1920 oraz Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym. Generał Józef Dowbór-Muśnicki nadał matce powstańca, jako pierwszej, Krzyż Pamiątkowy „Wielkopolskim Matkom Poległych”.

Znaczenie postaci

W 1919 r. Główne Dowództwo Polskich Sił Zbrojnych byłego zaboru pruskiego uznało Jana Mertkę jako ofiarę powstania, umieszczając go na oficjalnej liście strat. Tym samym stał się on pierwszym poległym powstańcem wielkopolskim (część historyków uznaje jednak za taką postać Franciszka Ratajczaka postrzelonego śmiertelnie w Poznaniu po południu 27 grudnia 1918 r.). Dziś w różnych miejscowościach, m.in. w Przygodzicach, imieniem Jana Mertki zostały nazwane ulice, poświęcono mu również tablice pamiątkowepomniki. Świadczy to o dużym znaczeniu tej postaci dla lokalnej historii.

Edmund Radziszewski, historyk regionalista: „Mertka był jednym z pierwszych ochotników w Powstaniu Wielkopolskim w regionie ostrowskim. Dn.10 listopada 1918 r. wstąpił do I Pułku Piechoty Polskiej w Ostrowie. Po jego rozwiązaniu przez Naczelną Radę Ludową w Poznaniu przekroczył nielegalnie granicę polsko-niemiecką i wstąpił do formowanego w Kaliszu przez przyszłych powstańców I Batalionu Pogranicznego. Jego postępowanie było konsekwentne, chciał walczyć o wyzwolenie Wielkopolski spod panowania pruskiego i musiał mieć świadomość, że może w tej walce zginąć. Zginął w wieku 19 lat w pierwszym dniu Powstania Wielkopolskiego jako pierwszy jego bohater”.

Źródła:

1) Jarocińska Magdalena: Jan Mertka (1899-1918). Pierwszy poległy powstaniec wielkopolski w rejonie ostrowskim, Ostrów Wielkopolski 2013.

2) Radziszewski Edmund: Ocena postaci Jana Mertki. Rozmowę przeprowadziła grupa projektowa.

3) http://www.dobroni.pl/rekonstrukcje,jan-mertka-pierwszy-polegly-w-powstaniu-wielkopolskim,6132

4) http://www.przygodzice.pl/asp/pl_start.asp?typ=13&menu=6&artykul=1494&akcja=artykul

5) http://www.przygodzice.pl/asp/pl_start.asp?typ=13&menu=6&artykul=1851&akcja=artykul

6) http://szczypiorno.info/informacje/historia/powstanie-wielkopolskie-2/kilka-hipotez-i-przebieg-smierci-jana-mertki/

7) http://szczypiorno.info/informacje/historia/powstanie-wielkopolskie-2/sladami-powstancow-wielkopolskich-jan-mertka/

English abstract

Mertka

Autorzy

Biogram przygotował zespół uczniowski.
Zespół Szkół - Szkoła Podstawowa w Przygodzicach
Gmina Przygodzice, powiat ostrowski

Kalendarium:

  • 1889 ― Narodziny bohatera
  • 1918 ― wybuch Powstania Wiel...
  • 1918 ― Śmierć bohatera

Zobacz też:

  • > powstanie wielkop...
  • > Miejsce narodzin ...
  • > Miejsce śmierci b...
  • > Władysław Wawrzyniak